Con trâu Trong tranh dân gian Đông Hồ  

 

 

Trong kho tàng dân gian Việt Nam có khá nhiều mẫu tranh trâu, dù là tranh vẽ hay tranh khắc cũng đều khá quen thuộc và gần gũi với đời sống của người nông thôn. Hình ảnh con trâu được phản ánh khá sinh động ở tranh Đông Hồ, tên tục là làng Mái ở huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.

Làng Mái có lịch có lề,

Có ao tắm mát, có nghề làm tranh

Tranh Đông hồ còn gọi là "tranh điệp" vì tờ giấy dó dai, mịn nhưng mỏng và màu ngà, gần với màu vách đất nên không tiện in tranh mà phải quét lên một lớp điệp giã nhỏ nhưng còn nhiều hạt đem trộn với hồ cho dày lên, sáng trắng dịu, với những thớ vân song hành có sắc độ khác nhau.

Tranh Đông Hồ có khá nhiều, lấy chủ đề về Trâu. Chẳng hạn, bức tranh "nhân dân Yên Lạc" miêu tả bác nông dân ngồi nghỉ dưới tán cây, tay vịn lên cái bừa dựng bên cạnh, áo phanh hở bụng, cầm quạt phe phẩy, dáng mệt mỏi, cặp mắt đăm chiêu suy nghĩ. Trước mặt bác, con trâu đứng nghỉ, ngoái đầu nhìn lại lão nông trìu mến như đồng cảm với sự vất vả, cực nhỏ để làm nên hạt lúa, củ khoai.

Một bức tranh khác đã mô tả cảnh chiều hè gió lộng trên bãi cỏ cạnh bờ đê, trẻ mục đồng ngồi trên lưng trâu thổi sáo. Có những câu bằng chữ Nôm viết lên tranh, tạm dịch: "Đầu đội nón mê như lọng che, tay cầm cành tre như roi ngựa". ở một bức tranh khác nữa,  em bé cởi trần, đóng khố, nằm ngửa thoải mái trên lưng trâu, tay cầm sợi dây buộc chiếc nón mê làm diều thả bay lượn trên đầu em như lọng tre, nên có tựa đề: "Vũ thu phong nhất dụ", có nghĩ: "cảnh tung bay cùng gió thu".

Có lẽ, hai bức tranh xuất hiện từ trước năm 1945 đã quá quen thuộc với mọi gia đình nông dân, và ngày nay cũng trở nên quen  thuộc đối với các nhà nghiên cứu, sưu tầm và những ai thích chơi tranh dân gian. Đó là cặp tranh "Em bé chăn trâu thả diều" và "Em bé chăn trâu thổi sáo".

Hãy xem tranh "Em bé chăn trâu thổi sáo". Tranh in trên nền giấy dó vàng hoá truyền thống, chú bé ngồi xếp bằng tròn trên "yên" lá sen. Chiếc lá như mới được hái lên vẫn còn nguyên mấy bông hoa tươi; một tấm lá sen khác dựng ngược như tán ô, tán lọng của quan che đầu chú bé. Con trâu thì cứ nghênh nghếch như đang thưởng thức điệu sáo véo von. Thật là bình yên và thoải mái.

Còn tranh "chú bé chăn trâu thả diều" lại cố gắng thể hiện sự chuyển động, từ bước chân trâu cho đến sợi dây diều bị gió thổi ngược và chú bé thì ngả người ra phía sau để giữ lấy dây diều. Sự năng động mang tính dân dã, tạo ra một chỉnh thể nghệ thuật "nhất tướng phúc lộc điền". Nhìn thấy chú bé chăn trâu là thấy sự no đủ, phúc hậu. Đấy chính là "phúc - lộc - điền". Con trâu là tài sản gắn liền với ruộng đất, là vật nuôi mang lại sự viên mãn cho nhà nông.

Dán bộ tranh Tết gồm hai tờ tranh như hai vế đối nhưng vì cả nghệ nhân lẫn người chơi tranh đều rất hạn chế về trình độ văn hoá nên  câu đối tranh ở đây chỉ nặng về hình thức.

Bây giờ, xin chuyển qua một cảnh chọi trâu trong bức chạm "Trâu húc nhau" ở đình làng Liên Hiệp, Quốc Oai, Hà Nội, là một vẻ đẹp của nền văn hoá lúa nước. Hai con trâu đang ở thế giằng co quyết liệt. Qua hình dáng, bố cục và ngôn ngữ... người thợ đã tô đậm nét vẽ, tạo nên sức mạnh cuồng nhiệt, man dại của con vật khi vào thi đấu. Cấu trúc của khối hình vừa "hướng tâm" lại vừa "ly tâm". Hai con trâu đang gồng sức đẩy lùi nhau, lưng cong vòng lên. Người xem đứng từ phía dưới nhìn lên dễ bị sai lệch về thị giác, phía trên bức chạm là mái đình áp sát. Sự tương phản này càng tô đậm sức mạnh của "thần Ngưu" và nghĩ đến sự phối hợp tài tình giữa kiến trúc và điêu khắc. Năm tháng trôi qua, bức chạm "Trâu húc nhau" vẫn căng đầy sức sống và khẳng định vị trí một kiệt tác của nghệ thuật dân gian Việt Nam.


Nguyễn Nhẫn
 Ba�n In